Ι. Η Γραφή από την 4η χιλιετία π.Χ, είναι ένα σύστημα οπτικής αναπαράστασης της ανθρώπινης γλώσσας, το οποίο χρησιμοποιεί σύμβολα, όπως γράμματα, ιδεογράμματα χαραγμένα, τυπωμένα ή γραμμένα σε μια επιφάνεια.
ΙΙ. Η Τυπογραφία από τον 15ο αιώνα, είναι η τεχνική και η μέθοδος αναπαραγωγής κειμένων και εικόνων με τη χρήση κινητών ή σταθερών τυπογραφικών στοιχείων.
ΙΙΙ. Τεχνητή Νοημοσύνη είναι η αντίστοιχη ικανότητα των μηχανών με την φυσική νοημοσύνη του ανθρώπου, αν βέβαια καταφέρουν να μιμηθούν τον τρόπο σκέψης του και είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τον 21ο αιώνα, μετά τη Γραφή την 4η χιλιετία π.Χ και τη Τυπογραφία τον 15ο αιώνα.
,
Ι. Γραφή.
Από το έργο του Πλάτωνα “Φαίδρος” (274c - 275b) : που διαδραματίζεται στην Αττική σε ένα σημείο της όχθης του Ιλισού, κάτω από ένα πανύψηλο πλατάνι, όπου φέρεται ο Σωκράτης να συζητεί με τον νεαρό μαθητή του Φαίδρο, σχετικά με την ανησυχία του, ότι η εφεύρεση της γραφής θα κατέστρεφε την ανθρώπινη μνήμη, κάνοντας τους ανθρώπους να βασίζονται σε εξωτερικά σημάδια αντί για τη δική τους εσωτερική σκέψη
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άκουσα λοιπόν πως κοντά στη Ναύκρατη της Αιγύπτου υπήρχε ένας από τους παλιούς θεούς της χώρας, εκείνος ο θεός του οποίου το ιερό πουλί είναι η ίβιδα, ενώ το όνομα του ίδιου ήταν Θεύθ. Αυτός λοιπόν πρώτος ανακάλυψε τους αριθμούς, το λογισμό, τη γεωμετρία και την αστρονομία, και επιπλέον τα παιχνίδια με τα ζάρια και τους πεσσούς, και πάνω απ’ όλα τα γράμματα και τη γραφή και ο Σωκράτης εξηγεί στον Φαίδρο το μεγαλύτερο ελάττωμα του γραπτού λόγου είναι ότι μοιάζει με τη ζωγραφική.
· Αν ρωτήσεις έναν πίνακα ζωγραφικής κάτι, εκείνος σιωπά μεγαλοπρεπώς. Το ίδιο και ένα γραπτό κείμενο: αν το αμφισβητήσεις ή του ζητήσεις διευκρινίσεις, δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του, ούτε να προσαρμοστεί στον συνομιλητή του.
· Αντίθετα, ο ζωντανός, προφορικός και διαλεκτικός λόγος είναι αυτός που "με γνώση μέσα στην ψυχή", μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του και ξέρει πότε πρέπει να μιλά και πότε να σιωπά.
Συμπέρασμα
Ο Πλάτων (δια του Σωκράτη) δεν καταδικάζει εντελώς τη γραφή αναγνωρίζει ότι είναι χρήσιμη ως “υπόμνηση” (βοήθημα) για τα γηρατειά ή ως ένα ωραίο "παιχνίδι", θεωρεί όμως ότι η πραγματική γνώση χτίζεται αποκλειστικά μέσω της ζωντανής φιλοσοφικής συζήτησης, της διαλεκτικής.
ΙΙ. Τυπογραφία
Η εφεύρεση της τυπογραφίας με κινητά τυπογραφικά στοιχεία από τον Johannes Gutenberg γύρω στο 1440 υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες τομείς στην παγκόσμια ιστορία. Μετέτρεψε τη γνώση από προνόμιο των λίγων σε κοινωνικό αγαθό και αναδιαμόρφωσε ριζικά την ευρωπαϊκή κοινωνία.
1. Επιπτώσεις στην Καθολική Εκκλησία
- Απώλεια του μονοπωλίου της γνώσης: Για αιώνες, οι μοναχοί αντέγραφαν τα βιβλία με το χέρι, δίνοντας στην Εκκλησία τον απόλυτο έλεγχο του τι διαβάζεται και τι διδάσκεται. Η τυπογραφία έσπασε αυτό το μονοπώλιο.
- Αδυναμία ελέγχου της πληροφορίας: Παρά την καθιέρωση, μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας, του Index Librorum Prohibitorum (Καταλόγου Απαγορευμένων Βιβλίων), η Εκκλησία δεν μπορούσε πλέον να περιορίσει αποτελεσματικά τη διάδοση αιρετικών ιδεών.
2. Στην εδραίωση του Προτεσταντισμού.
- Το όχημα της Μεταρρύθμισης: Ο Μαρτίνος Λούθηρος χαρακτήρισε την τυπογραφία ως "το ύψιστο και κορυφαίο δώρο του Θεού, μέσω του οποίου προάγεται η υπόθεση του Ευαγγελίου".
- Διάδοση των Θέσεων του Λουθήρου και της Βίβλου: Χωρίς την τυπογραφία, οι 95 Θέσεις του Λούθηρου το 1517, θα είχαν μείνει τοπικό συμβάν μιας πόλης της Γερμανίας, ένα ζήτημα της Βιτεμβέργης. Αντίθετα, τυπώθηκαν και διαδόθηκαν αστραπιαία σε όλη την Ευρώπη. Επιπλέον, η μετάφραση της Βίβλου στις εθνικές γλώσσες, όπως λχ στα γερμανικά από τον Λούθηρο, επέτρεψε στον απλό κόσμο να τη διαβάζει απευθείας, αμφισβητώντας την αυθεντία ερμηνείας του Πάπα και του κλήρου.
3. Στη Φιλοσοφία
- Άνθηση του Ανθρωπισμού και της Αναγέννησης: Η αναπαραγωγή αρχαίων ελληνικών και λατινικών κειμένων του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Κικέρωνα και άλλων, έγινε μαζική. Οι φιλόσοφοι μπόρεσαν να συγκρίνουν διαφορετικές πηγές, να έρθουν σε επαφή με πρωτότυπες ιδέες και να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη.
- Τυποποίηση της σκέψης: Η γνώση απέκτησε σταθερότητα. Οι ιδέες δεν αλλοιώνονταν πλέον από τα λάθη των αντιγραφέων, επιτρέποντας τη συλλογική επιστημονική και φιλοσοφική πρόοδο.
4. Στην Παιδεία
- Μείωση του κόστους και διάδοση των βιβλίων: Τα βιβλία έπαψαν να είναι πανάκριβα αντικείμενα πολυτελείας.
- Αύξηση της αλφαβητισμού: Καθώς τα βιβλία έγιναν πιο προσιτά, αυξήθηκε και το κίνητρο των ανθρώπων να μάθουν ανάγνωση. Ιδρύθηκαν νέα σχολεία και πανεπιστήμια, ενώ δημιουργήθηκαν τα πρώτα σχολικά εγχειρίδια και λεξικά.
5. Στη γενική ζωή του ανθρώπου
- Διαμόρφωση της Εθνικής Συνείδησης: Η τυπογραφία σταδιακά τυποποίησε τις τοπικές διαλέκτους, οδηγώντας στη διαμόρφωση των σύγχρονων εθνικών γλωσσών και, κατ' επέκταση, των εθνικών ταυτοτήτων.
- Επιστημονική Επανάσταση: Η ταχεία επικοινωνία παρατηρήσεων και θεωριών μεταξύ επιστημόνων, όπως ο Κοπέρνικος, ο Γαλιλαίος και ο Νεύτωνας, επιτάχυνε την πρόοδο της επιστήμης.
Συμπέρασμα
Η τυπογραφία λειτούργησε σαν ένας πνευματικός καταλύτης, απελευθέρωσε τον ανθρώπινο νου από τα δεσμά του μεσαίωνα και έθεσε τα θεμέλια για τον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό.
ΙΙΙ. Τεχνητή Νοημοσύνη ή ΑΙ από τις Αγγλικές λέξεις Artificial Inteiigence
Ο κίνδυνος οι άνθρωποι να γίνουν περισσότερο "χρήστες" και καταναλωτές παρά παραγωγοί κειμένων σύνθετης σκέψης:
- Ο κίνδυνος της πνευματικής οκνηρίας: Όπως η ευρεία χρήση του GPS αποδυνάμωσε τον εσωτερικό μας χάρτη προσανατολισμού, έτσι και η αυτοματοποιημένη σύνταξη κειμένων μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της ικανότητας του μέσου ανθρώπου να δομήσει ένα σύνθετο, βαθύ επιχείρημα ή να γράψει λογοτεχνία με προσωπικό, εσωτερικό βάθος.
- Η μαζική παραγωγή μέτριου περιεχομένου: Ο κίνδυνος με την ΑΙ είναι να πνιγούμε σε έναν ωκεανό ομογενοποιημένου, αψυχολόγητου περιεχομένου, χάνοντας την αυθεντική ανθρώπινη φωνή.
Η λογοτεχνία ως βίωμα: Κανείς δεν διαβάζει Παπαδιαμάντη, Καβάφη, ή Σαίξπηρ επειδή είχε απλώς καλή "πληροφοριακή δομή". Διαβάζει την αγωνία, το τραύμα, το βίωμα και την προσωπική ματιά του δημιουργού. Η AI δεν έχει συνείδηση, ούτε έχει βιώσει τον θάνατο, τον έρωτα ή την απώλεια. Μπορεί να μιμηθεί το ύφος, αλλά δεν μπορεί να αισθανθεί.
- Η επιστήμη και η παιδεία: Στην επιστήμη, η AI θα λειτουργήσει σαν ένα υπερ-εργαλείο, όπως το μικροσκόπιο ή οι υπερυπολογιστές. Θα γράφει τον κώδικα, τις τυπικές βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις, τη σύνταξη δεδομένων, αφήνοντας στον επιστήμονα την ουσία, στο να επικεντρωθεί στη διαίσθηση και στη σύλληψη νέων θεωριών.
Ο άνθρωπος δεν θα παύσει να γράφει, αλλά η γραφή θα επαναπροσδιοριστεί. Όπως ακριβώς η τυπογραφία δεν κατάργησε την δια χειρός γραφή αλλά εκτόξευσε την πνευματική παραγωγή, έτσι και η AI πιθανότατα θα χωρίσει τη γραφή σε δύο κατηγορίες:
1. Την καθημερινή και τυπική γραφή : Εμπορικά ή προσωπικά emails, τυπικά κείμενα και εγχειρίδια, την οποία θα αναλάβει εξ ολοκλήρου η AI.
2. Την αυθεντική, βιωματική, καλλιτεχνική και οραματική γραφή, η οποία θα γίνει πιο πολύτιμη, πιο σπάνια και θα παραμείνει ανθρώπινο δημιούργημα.
Ας προσέξουμε όμως, όταν μια τεχνολογία κάνει κάτι γρηγορότερα και χωρίς κόπο, η ανθρώπινη ροπή προς την εξοικονόμηση ενέργειας συχνά μας οδηγεί στην εγκατάλειψη της δεξιότητας. Αυτό το βλέπουμε ήδη σε μικρότερη κλίμακα: πόσοι από εμάς θυμούνται πλέον απέξω τα τηλέφωνα των δικών τους ανθρώπων, τώρα που τα αποθηκεύουν τα smartphones;
Η ιστορική προηγούμενη υπενθύμιση
Αξίζει πάντως να θυμηθούμε ότι παρόμοιους φόβους είχε εκφράσει και η αρχαιότητα. Στον "Φαίδρο" του Πλάτωνα, ο Σωκράτης εξέφραζε την ανησυχία ότι η εφεύρεση της γραφής θα κατέστρεφε την ανθρώπινη μνήμη. Η γραφή πράγματι άλλαξε τη μνήμη, αλλά δημιούργησε τη φιλοσοφία, την επιστήμη και τη λογοτεχνία. Η διαφορά σήμερα, βέβαια, είναι ότι η AI δεν αντικαθιστά απλώς την αποθήκευση, όπως το χαρτί, αλλά την ίδια την επεξεργασία και πολλές φορές την παραγωγή σκέψης και ίσως εδώ να είναι το πρόβλημα.
Συμπέρασμα
Ακριβώς επειδή ο κίνδυνος της μαζικής πνευματικής υποχώρησης είναι υπαρκτός, είναι πιθανό η ικανότητα της αυθεντικής γραφής και της βαθιάς ανάγνωσης να μετατραπεί σε νέο είδος πολυτελείας. Όπως η χειροποίητη τέχνη έγινε πιο πολύτιμη μετά τη βιομηχανική επανάσταση, έτσι και ο ανθρώπινος λόγος που αισθάνεται πόνο, κόπο και έχει προσωπική σφραγίδα, ίσως αποκτήσει τεράστια αξία ακριβώς επειδή θα είναι σπάνια.
Υ.Γ. Σε αναλογία με τις προηγούμενες πνευματικές επαναστάσεις, Γραφή και Τυπογραφία, η Τεχνητή Νοημοσύνη μοιάζει να αποτελεί μια πρωτόγνωρη αλλαγή, τόσο ώστε να συνιστά terra incognita. Πάντως ο υπαρξιακός κίνδυνος για την ανθρωπότητα δεν είναι απαραίτητο να υλοποιηθεί, η αποτελεσματική διαχείριση της απειλής των πυρηνικών όπλων εδώ και 80 χρόνια είναι μια ελπιδοφόρα ένδειξη. Αλλά επειδή αυτή τη φορά μαζί με την νέα πνευματική επανάσταση, τη ΑΙ θα έχουμε και τον Πρόεδρο Trump και τους φίλους του δισεκατομμυριούχους, καλό είναι να κάνουμε τον σταυρό μας και να προσδεθούμε.