Πνύκα το αιώνιο βήμα της Δημοκρατίας ….

        Δημοκρατία

                     

                   

Το ιερό βήμα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

 

                            

 Η Πνύκα, από την αρχαία ελληνική λέξη Πνύξ, είναι η ιστορική περιοχή όπου από τον 6ο αιώνα μέχρι το τέλος του 4ο αιώνα π.Χ., όσο δηλαδή διήρκησε η Αθηναϊκή Δημοκρατία, συγκαλούνταν η Εκκλησία του δήμου, δηλαδή, η συνέλευση των Αθηναίων πολιτών. Βρίσκεται δυτικά της Ακρόπολης και μεταξύ των ακραίων υψωμάτων, του λόφου Νυμφών, το βόρειο άκρο και λόφου Μουσών ή Φιλοπάππου το νότιο άκρο.

Από το αρχαίο βήμα του ιερού αυτού χώρου αγόρευσαν σπουδαίοι πολιτικοί, στρατηγοί και ρήτορες όπως ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης, ο Περικλής, ο Δημοσθένης, ο Αισχίνης. 

                             

                  

 Στην Πνύκα ο πρώτος που θα μιλήσει, μετά την αρχαία εποχή θα είναι ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης τον 19ο αιώνα 

               

Σε αυτόν τον χώρο προσήλθε ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio την 7^η Οκτωβρίου 2026 και  εξεφώνησε μια εμπνευσμένη ομιλία για την Δημοκρατία της αρχαίας Ελλάδας και το γέννημα της, τον Δυτικό πολιτισμό, όπως τουλάχιστον αυτός φαντάζεται και πιστεύει. 

 Marco Rubio 

     

Όμως το βήμα, ο ιερός χώρος της Πνύκας, από το οποίο ο Rubio απευθύνθηκε σε όλο τον κόσμο εκφράζει συμβολικά κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που "αποπνέει" η σημερινή ομάδα που διοικεί την Αμερική, υπό τον Πρόεδρο Donald Trump‎‎.

Κανείς εχέφρων Έλληνας αριστερός ή δεξιός, δε θα επιθυμούσε να μην έχει καλές σχέσεις  η χώρα του με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής  και ειδικά με το administration του Donald Trum. Ευτυχώς για τον τόπο αυτό το αποδεικνύουν οι δηλώσεις του τότε Έλληνα πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα από τον Λευκό οίκο, στην  επίσκεψη του τον Οκτώβριο του 2017, ο οποίος εκφράστηκε, αν και αριστερός,  όσο πιο θετικά μπορούσε για τον Πρόεδρο Trump‎‎, αλλά και από την ομιλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Αμερικάνικο Κογκρέσο τον Μάιο του 2022.

Που συμφωνούμε:

Είναι απόλυτα  θετικό ότι ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών  Marco Rubio‎‎ ·επισκέφθηκε την Αθήνα, χωρίς να πάει και στην Άγκυρα, όπως το συνήθιζαν μέχρι τώρα οι Αμερικανοί υψηλοί αξιωματούχοι. Εκφράζοντας έμμεσα αλλά έντονα και την υποστήριξή του στα επιχειρησιακά “πρότζεκτς” της χώρας μας, όπως αυτό με την Exxon Mobil την Chevron Texaco και με άλλες γιγαντιαίες Αμερικάνικες εταιρείες. Αν και τυπικά, η επίσκεψη συνδεόταν με τον 6^ο γύρο του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδος – ΗΠΑ,  όμως τελικά το εύρος των θεμάτων που βρέθηκαν στο τραπέζι και συμφωνήθηκαν, υπερέβησαν κατά πολύ το πλαίσιο “Ενέργεια, άμυνα, περιφερειακή ασφάλεια, διασυνδεσιμότητα, επενδύσεις και τεχνολογία” αλλά και η εξέταση των γεωπολιτικών εξελίξεων συνθέτουν  το βάθος της σχέσης Αθήνας και Ουάσιγκτον και ανέδειξαν έναν αποφασισμένο Αμερικανικό  πολιτικό που πιστεύει όχι μόνο στην Αρχαία Ελλάδα αλλά και αυτό που μας καίει, στην σύγχρονη.

Που διαφωνούμε:

Με την ομιλία του στην Πνύκα / Ακρόπολη, ο Rubio επιχείρησε να συνδέσει την αρχαία ελληνική κληρονομιά με τη σύγχρονη αμερικανική και δυτική πολιτική πραγματικότητα. Ωστόσο, αρκετές από τις ιδέες, τις αξίες και τους ορισμούς που χρησιμοποίησε διαφέρουν σημαντικά ή και έρχονται καταφανώς σε αντίθεση με τον κλασικό αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και την αξία της αθηναϊκής δημοκρατίας:

1. Ο Ατομικισμός ή Συλλογικότητα και ο Ιδιώτης.

• Στην ομιλία του: Ο Rubio προέβαλε τον ατομικισμό (individualism) ως θεμελιώδες ελληνικό/δυτικό γνώρισμα.
• Τι συνέβαινε πραγματικά στην Αρχαία Αθήνα: Η έννοια του νεότερου φιλελεύθερου ατομικισμού ήταν άγνωστη στην Δημοκρατία της κλασικής Αθήνα. Ο πολίτης οριζόταν μέσα από τη συμμετοχή του στην Πόλη. Μάλιστα, όποιος απείχε από τα κοινά και κοιτούσε μόνο το ατομικό του συμφέρον αποκαλούνταν περιφρονητικά "ιδιώτης.

2. Σύγχρονος Εθνικισμός  και Κράτος-Έθνος

• Στην ομιλία του: Υπερασπίστηκε την εθνική κυριαρχία, τα εθνικά συμφέροντα και τον εθνικισμό (nationalism) απέναντι στον παγκοσμιομορφισμό.
• Τι πραγματικά συνέβαινετην Αρχαία Ελλάδα: Η πολιτική οργάνωση βασιζόταν στην Πόλη-Κράτος  και όχι στο σύγχρονο έθνος-κράτος. Οι ελληνικές πόλεις-κράτη  συνδέονταν από κοινή γλώσσα, θρησκεία και έθιμα (το ελληνικόν), αλλά η πολιτική ταυτότητα και η αφοσίωση ήταν τοπική (Αθηναίος, Σπαρτιάτης, Θηβαίος), με συνεχείς μεταξύ σφοδρές διενέξεις μέχρι και πολέμους, όπως λχ ο Πελοποννησιακός μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης.

3. Αντιπροσωπευτική  Δημοκρατία και Άμεση Δημοκρατία

• Στην ομιλία: Σύνδεσε την αθηναϊκή δημοκρατία με το αμερικανικό συνταγματικό μοντέλο, τις αντιπροσωπευτικές θεσμικές δομές και τη φιλελεύθερη δημοκρατία.
• Τι είδους Δημοκρατία υπήρχε την Αρχαία Αθήνα: Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν άμεση. Οι πολίτες ψήφιζαν αυτοπροσώπως στην Εκκλησία του Δήμου, χωρίς αντιπροσώπους, ενώ αρκετές αρχές επιλέγονταν με κλήρωση (κληρωτήριον) και όχι με εκλογές, καθώς οι εκλογές θεωρούνταν ολιγαρχικός θεσμός.

4. Πλάτων & Αριστοτέλης ως Θεμελιωτές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας

• Στην ομιλία: Τοποθέτησε τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως πυλώνες που μας έδωσαν τη δημοκρατία και τη δυτική πολιτική σκέψη.
• Τι ακριβώς συνέβαινε στην Αρχαία Αθήνα: Στην πραγματικότητα, ο Πλάτων ήταν αυστηρός κριτικός της αθηναϊκής δημοκρατίας, στο έργο του “Πολιτεία” την Δημοκρατία την χαρακτηρίζει προθάλαμο της τυραννίας, ενώ ο Αριστοτέλης θεωρούσε τη δημοκρατία παρεκβατικό πολίτευμα.                                                       

·        5. Η έννοια του Θυμού και της Ισχύος    

Σ   Στην ομιλία του : Ερμήνευσε τον “ Θυμό “ (thumos) ως την επίδειξη εθνικής ισχύος, στρατιωτικής υπεροχής και επιβολής στον γεωπολιτικό ανταγωνισμό.

·        Στην Αρχαία Ελλάδα: Στη φιλοσοφία (π.χ. Πλάτων), ο θυμός είναι το συναισθηματικό/ανδρείο τμήμα της ψυχής, το οποίο όμως πρέπει να καθοδηγείται από το «λογιστικόν» (τη λογική). Όταν η ισχύς και η φιλοδοξία δρουν ανεξέλεγκτα χωρίς δικαιοσύνη, οδηγούν στην Ύβριν και την καταστροφή, όπως ακριβώς συνέβη με την Αθήνα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

                                                                                                         

                                                                                                   

Ο Γέρος του Μωριά και άλλοι σύγχρονοι ηγέτες στην Πνύκα ……

 Κατά τον ‘Οκτωβρίου 1838 ο στρατηγός Θ. Κολοκοτρώνης, εν ενεργεία σύμβουλος του Βασιλέως, επισκεφθείς το Α΄ Ελληνικόν Γυμνάσιον Αθηνών  ηκροάσθη μίαν και ημίσειαν ώραν τον πεπαιδευμένον γυμνασιάρχην κ. Γεννάδιον παραδίδοντα. Ενθουσιασθείς από την παράδοσιν και από την θέαν τοσούτων μαθητών είπε προς τον Γεννάδιον την επιθυμίαν του να ομιλήση, ει δυνατόν, και ο ίδιος προς τους νέους μαθητάς. Την πρότασίν του αυτήν απεδέχθη ο κ. Γυμνασιάρχης με την μεγαλυτέραν ευχαρίστησην και προσδιόρισε την 10ην ώραν της επιούσης ως ημέρας εορτασίμου. Αλλά το πλήθος των μαθητών και ή στενότης του Γυμνασίου παρεκίνησε τους διδασκάλους να εξέλθωσιν εις την Πνύκα ως μέρος ευρύχωρον και μεμακρυσμένον οπωσούν. Την επαύριον, δυο απεσταλμένοι μαθηταί επροσκάλεσαν από της οικίας του τον στρατηγόν Κολοκοτρώνην εις την Πνύκα. Οι κάτοικοι των Αθηνών ηγνόουν μέχρις εκείνης της στιγμής την περίστασιν ταύτην. Άμα ή φήμη διεδόθη, συνέρρευσε πλήθος διαφόρων επαγγελμάτων και τάξεων άνθρωποι. Ο δε στρατηγός Κολοκοτρώνης, περιτριγυρισμένος και από τους μαθητάς και από τούτους επί του βήματος της Πνυκός οπού και την 7^η Οκτωβρίου 1838 τους ομίλησε.... Εκ της Εφημερίδος Αθηνών «ΑΙΩΝ», της 13^ης Νοεμβρίου 1838

       

 

Ο από της Πνύκας λόγος του Κολοκοτρώνη προς τους μαθητές.

 

"Παιδιά μου!

Εἰς τὸν τόπο τοῦτο, ὁποὺ ἐγὼ πατῶ σήμερα, ἐπάτησαν καὶ ἐδούλευσαν οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες, οἱ ὁποῖοι ἦσαν τόσον σοφοί, οἱ ὁποῖοι ἡμᾶς τοὺς σημερινοὺς ἀνθρώπους μάς φαίνονται ὡς θηρία, καὶ δὲν εἶναι ἀξιοὶ νὰ λέγωνται μαθηταί τους.

Ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους σοφούς, ὁ Πλάτων, εἶπε, “ὅτι ἡ Ἀθήνα ἦν τὸ χρυσοῦν ἄνθος”. Ἡμεῖς ἐγεννηθήκαμε Ἕλληνες, διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἐκρατήσαμε τὴν θρησκείαν μας καὶ τὴν ἀγάπην τὴν πατρικήν. Διὰ νὰ φυλάξωμεν τὴν θρησκείαν μας, διὰ νὰ μείωμεν ἐλεύθεροι, ἐκαθήσαμεν εἰς τὰ σπήλαια καὶ εἰς τὰ βουνά, ὄχι εἰς παλάτια.

Τὸ Γυμνάσιο αὐτὸ εἶναι ἡ χρυσῆ μήτρα, ὁποὺ θὰ γεννήσητε τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς σοφούς, τοὺς ἀξίους πολίτας, διὰ νὰ κυβερνήσετε τὴν πατρίδα μας.

Ὅταν ἐπιάσαμε τὰ άρματα διὰ τὴν Πατρίδα, δὲν ἐσυλλογισθήκαμε πόσοι εἶναι οἱ Τοῦρκοι, οὔτε ἂν ἐχοῦμε ἀρμάτα, οὔτε ὅτι ἡμεῖς ἤμεθα ὀλίγοι, οὔτε ὅτι δὲν εἴχαμε πολεμοφόδια. Ἀλλὰ μὲ τὸ “Μὲ τοῦ Θεοῦ τὴν δύναμιν” ἐξορμήσαμε, καὶ ὁ Θεός, ὁ Ὕψιστος, μᾶς ἐβοήθησε. Καὶ ἐλευθερώσαμε τὴν πατρίδα μας, καὶ ἐσεῖς τώρα εὑρίσκεσθε εἰς αὐτὴν τὴν ἐλευθερίαν καὶ ἀπολαύετε τὰ ἀγαθά της.

Ἐγὼ περναῶ τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, καὶ βλέπω τὴν πατρίδα μου ἐλευθέραν. Καὶ διὰ τοῦτο εἶμαι εὐχαριστημένος.

Ἀλλὰ διὰ νὰ στερεώσετε αὐτὴν τὴν ἐλευθερίαν, πρέπει νὰ ἔχετε ὁμόνοια, νὰ ἀγαπᾶτε ὁ ἕνας τὸν ἄλλον, νὰ βοηθᾶτε ὁ ἕνας τὸν ἄλλον, καὶ νὰ εἶσθε ὑπήκοοι εἰς τοὺς νόμους τῆς Πατρίδος καὶ εἰς τὸν Βασιλέα μας.

Προσεύχεσθε εἰς τὸν Θεὸν νὰ σᾶς φωτίζη, νὰ σᾶς δίδη μυαλὸν καὶ φώτισιν, διὰ νὰ μάθετε τὰ γράμματα, διὰ νὰ γίνετε χρήσιμοι εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ εἰς τὴν Πατρίδα.

Ζήτω ὁ Βασιλεύς μας!"

 

Η Πνύκα στην σύγχρονη εποχή....  

 Ενώ στην αρχαιότητα η Πνύκα αποτελούσε το μόνιμο βήμα της Εκκλησίας του Δήμου για κορυφαίους Αθηναίους ρήτορες και πολιτικούς, όπως ο Περικλής, ο Θεμιστοκλής ο Δημοσθένης, στη νεότερη εποχή καθιερώθηκε εκ νέου ως συμβολικός τόπος διεθνών και πολιτικών ομιλιών υψηλού κύρους.

          

Εκτός του Κολοκοτρώνη, οι σύγχρονες ομιλίες ηγετών στην Πνύκα  περιλαμβάνουν λόγους επιφανών πολιτικών όπως του Γάλλου Προέδρου Emmanuel Macron‎‎ τον Σεπτέμβριο του  2017, ο Πρόεδρος της Γαλλίας απευθυνόμενος στη νεολαία και στην Ευρώπη πραγματοποίησε μια εμβληματική ομιλία με φόντο την Ακρόπολη. Ο Macron μάλιστα ξεκίνησε τον λόγο του μιλώντας στα ελληνικά “Εδώ, οι Αθηναίοι επινόησαν τη δημοκρατία...”.

Ο δεύτερος, μετά τον Κολοκοτρώνη  σύγχρονος Έλληνας ήταν ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας το 2017 Αλέξης Τσίπρας εμφανίστηκε μαζί με τον Μακρόν, αλλά και σε μεταγενέστερες πολιτικές/θεματικές  εκδηλώσεις όταν εκφώνησε ομιλίες στον ίδιο χώρο και με φόντο την Ακρόπολη, συνδέοντας τα σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της Ευρώπης με τις αξίες που εκπροσωπούσε ο χώρος της Πνύκας, αυτές τις ομιλίες του όμως τις έκανε στην Ελληνική γλώσσα και έτσι πέρασαν απαρατήρητες, ενώ αν μιλούσε αγγλικά θα έμεναν αξέχαστες, όπως εκείνη η αλησμόνητη συνάντηση που είχε με τον πρώην Πρόεδρο Bill Clinton στην Νέα Υόρκη τον Σεπτέμβριο του 2015.

Τελευταίος στις 7 Οκτωβρίου 2026, 188 χρόνια ακριβώς μετά τον Κολοκοτρώνη είναι ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio‎‎. Ο Rubio, στην πλέον πολυσυζητημένη ομιλία στην Πνύκα,  λόγο της  ιδεολογικά φορτισμένης ομιλίας του, αναφέρθηκε στις αξίες του Δυτικού πολιτισμού, στη Δημοκρατία και στους ισχυρούς δεσμούς ΗΠΑ-Ελλάδας. Ο λόγος του βέβαια είχε όλες τις κοινοτοπίες ενός Αμερικανού πολιτικού καριέρας και ενώ κατά τα άλλα, φαίνεται πως κατάφερε να ηρεμήσει κάπως τις τρικυμιώδεις σχέσεις μας με την Τουρκία, πανικοβλήθηκε μπροστά στη νέα μεγάλη εθνική μας κρίση, τη σύγκρουση Βίσση - Καρβέλλα,  που ατυχώς ξέσπασε την ώρα που το αεροπλάνο του προσγειωνόταν στα Σπάτα. Καταφανώς εξαντλημένος  μετά την μεγαλειώδη ομιλία του στην Πνύκα, μόλις έμαθε και για την καινούργια εθνική μας κρίσι,  έτρεξε να μπει στο αεροπλάνο του γυρισμού την στιγμή που τα ινδάλματα της χώρας αντί να τα βρίσκουν, πλακώθηκαν στα ασφαλιστικά μέτρα. Φαίνεται πως δεν του είπαν οι άνθρωποι της Αμερικανικής πρεσβείας, προτού μιλήσει στην Πνύκα να συμβουλευθεί τον Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος στις δικές του ομιλίες  είχε αναφερθεί απλά και ξεκούραστα στα “σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα” της Ευρώπης. Είναι βέβαιον ότι ο ηγέτης του Ελληνικού προοδευτικού χώρου, με την μεγάλη κυβερνητική πείρα και την πολιτική του σοφία, θα του έλεγε ότι μπορεί να είναι εύκολο  για έναν Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών να  αντιμετωπίζει κρίσιμα διεθνή θέματα,  όπως τις Ελληνοτουρκικές σχέσεις, αλλά στις μεγάλες εθνικές μας κρίσεις,  όπως  η σύγκρουσή Βίσση - Καρβέλλα και μάλιστα μετά από έναν βασανιστικό λόγο στην Πνύκα, η “διπλωματία ακόμα και η Αμερικάνικη έχει τα όριά της”…..

                                                                                              

 

Ένας λόγος με αρχαίο Ελληνικό φόντο για Αμερικανική κατανάλωση …..

 

         

                 

Ο λόγος του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio στην Πνύκα ‎‎  βασίστηκε σε αυτό που οι Αγγλοσάξονες ορίζουν ως "Guided tour", ξενάγηση με  κλασική, τουριστικού τύπου ρητορεία περί κιόνων, λίκνου της δημοκρατίας,  Παρθενώνα, κοινών Δυτικών αξιών και ολίγον από Ρωμαϊκό και Χριστιανικό πολιτισμό.

Για τους Ευρωπαίους που αντιμετωπίζουν σύνθετα και βαθιά υπαρξιακά προβλήματα, όπως ενεργειακή κρίση, τεχνολογικό χάσμα, πόλεμοι στη γειτονιά τους και ειδικότερα για μας τους Έλληνες τέτοιου είδους γενικότητες μοιάζουν με φιλοφρόνηση χαμηλής ουσίας, που αποφεύγει την ουσιαστική αναζήτηση στρατηγικής για την αντιμετώπιση των καθημερινών προκλήσεων, που ορισμένες οφείλονται σε λάθη και παραλείψεις του Προέδρου Trump και της Αμερικάνικης κυβέρνησης.

Από την άλλη, ήταν πολύ εντυπωσιακός για το αμερικανικό κοινό που άλλωστε ήταν και το κλειδί της υπόθεσης. Η ομιλία δεν σχεδιάστηκε για να καλοπιάσει τους Ευρωπαίους ή τους Έλληνες συμμάχους λόγο των προβλημάτων τους από τις σφοδρές οικονομικές επιπτώσεις του πόλεμου με το Ιράν, αλλά σκηνοθετήθηκε προσεκτικά με κινηματογραφικά μάλιστα πλάνα, ως ένα μήνυμα για το εσωτερικό των ΗΠΑ με την πλήρη ατζέντα των Ρεπουμπλικάνων/MAGA, για χρήση τόσο στις ενδιάμεσες εκλογές του προσεχούς Νοεμβρίου όσο και με απώτερο ορίζοντα τις Προεδρικές του 2028. 

                                     

Ο Marco Rubio‎‎  χρησιμοποίησε το εμβληματικό σκηνικό της Πνύκας με φόντο την Ακρόπολη για να προβάλει τον εαυτό του ως έναν μετρημένο και ιδεολογικό θεματοφύλακα του Δυτικού κόσμου, δένοντας την αμερικανική συντηρητική ταυτότητα με τις αρχέγονες ρίζες της Αρχαίας Ελλάδος.

Ήταν μια καθαρά επικοινωνιακή κίνηση, υψηλής πάντως αισθητικής αξίας,  απευθυνόμενη καθαρά στα αμερικανικά ΜΜΕ όπως : Bloomberg, Washington Post, New York Times, The Wall Street Jounrnal, USA Today, Fox News, ABC, CBS, NBC, ώστε να καταγραφεί ο Marco Rubio‎‎  ως ένας πολιτικός με διεθνές εκτόπισμα και άρα ιδανικός για υποψήφιος Πρόεδρος των ΗΠΑ το 2028.

 Υ.Γ : Προς επίρρωση ότι ο λόγος του Rubio στην Πνύκα έγινε αποκλειστικά για χρήση του στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου και την ανέλιξη του, ως υποψηφίου Προέδρου για το 2028, είναι ότι ενώ με τους Ευρωπαίους θέλησε να γεφυρώσει τον παραδοσιακό Αμερικανικό πατριωτισμό με τις Αρχαιοελληνικές, Ρωμαϊκές και Χριστιανικές πολιτισμικές αξίες, απευθυνόμενος στο Αμερικανικό κοινό τα παραλείπει όλα αυτά και  δηλώνει με αυστηρότητα, ότι οι ΗΠΑ ηγούνται ενός Δυτικού κόσμου που πρέπει όμως να "ξυπνήσει από τον λήθαργό του"..........

                                                                                                 

                                                                                                   

 

Οι μεγάλοι πνευματικοί σταθμοί της ανθρωπότητας .................

 

Ι. Η Γραφή από την 4η χιλιετία π.Χ, είναι ένα σύστημα οπτικής αναπαράστασης της ανθρώπινης γλώσσας, το οποίο χρησιμοποιεί σύμβολα, όπως γράμματα, ιδεογράμματα  χαραγμένα, τυπωμένα ή γραμμένα σε μια επιφάνεια.

ΙΙ. Η Τυπογραφία από τον 15^ο αιώνα, είναι η τεχνική και η μέθοδος αναπαραγωγής κειμένων και εικόνων με τη χρήση κινητών ή σταθερών τυπογραφικών στοιχείων.

ΙΙΙ. Τεχνητή Νοημοσύνη  είναι η αντίστοιχη ικανότητα των μηχανών με την φυσική νοημοσύνη του ανθρώπου, αν βέβαια καταφέρουν να μιμηθούν τον τρόπο σκέψης του και είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τον 21^ο αιώνα, μετά  τη Γραφή την 4η χιλιετία π.Χ  και τη Τυπογραφία τον 15^ο  αιώνα.

        ,

                  

Ι. Γραφή.

Από το έργο του Πλάτωνα “Φαίδρος” (274c - 275b) : που διαδραματίζεται στην Αττική σε ένα σημείο της όχθης του Ιλισού, κάτω από ένα πανύψηλο πλατάνι, όπου φέρεται ο Σωκράτης να συζητεί με τον νεαρό μαθητή του Φαίδρο, σχετικά με την ανησυχία του, ότι η εφεύρεση της γραφής θα κατέστρεφε την ανθρώπινη μνήμη, κάνοντας τους ανθρώπους να βασίζονται σε εξωτερικά σημάδια αντί για τη δική τους εσωτερική σκέψη

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άκουσα λοιπόν πως κοντά στη Ναύκρατη της Αιγύπτου υπήρχε ένας από τους παλιούς θεούς της χώρας, εκείνος ο θεός του οποίου το ιερό πουλί είναι η ίβιδα, ενώ το όνομα του ίδιου ήταν Θεύθ. Αυτός λοιπόν πρώτος ανακάλυψε τους αριθμούς, το λογισμό, τη γεωμετρία και την αστρονομία, και επιπλέον τα παιχνίδια με τα ζάρια και τους πεσσούς, και πάνω απ’ όλα τα γράμματα και τη γραφή και ο Σωκράτης εξηγεί στον Φαίδρο το μεγαλύτερο ελάττωμα του γραπτού λόγου είναι ότι μοιάζει με τη ζωγραφική.

·        Αν ρωτήσεις έναν πίνακα ζωγραφικής κάτι, εκείνος σιωπά μεγαλοπρεπώς. Το ίδιο και ένα γραπτό κείμενο: αν το αμφισβητήσεις ή του ζητήσεις διευκρινίσεις, δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του, ούτε να προσαρμοστεί στον συνομιλητή του.

·        Αντίθετα, ο ζωντανός, προφορικός και διαλεκτικός λόγος είναι αυτός που "με γνώση μέσα στην ψυχή", μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του και ξέρει πότε πρέπει να μιλά και πότε να σιωπά.

Συμπέρασμα

Ο Πλάτων (δια του Σωκράτη) δεν καταδικάζει εντελώς τη γραφή αναγνωρίζει ότι είναι χρήσιμη ως “υπόμνηση” (βοήθημα) για τα γηρατειά ή ως ένα ωραίο "παιχνίδι", θεωρεί όμως ότι η πραγματική γνώση χτίζεται αποκλειστικά μέσω της ζωντανής φιλοσοφικής συζήτησης, της διαλεκτικής.

             

ΙΙ. Τυπογραφία

Η εφεύρεση της τυπογραφίας με κινητά τυπογραφικά στοιχεία από τον Johannes Gutenberg γύρω στο 1440 υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες τομείς στην παγκόσμια ιστορία. Μετέτρεψε τη γνώση από προνόμιο των λίγων σε κοινωνικό αγαθό και αναδιαμόρφωσε ριζικά την ευρωπαϊκή κοινωνία.

1. Επιπτώσεις στην Καθολική Εκκλησία

• Απώλεια του μονοπωλίου της γνώσης: Για αιώνες, οι μοναχοί αντέγραφαν τα βιβλία με το χέρι, δίνοντας στην Εκκλησία τον απόλυτο έλεγχο του τι διαβάζεται και τι διδάσκεται. Η τυπογραφία έσπασε αυτό το μονοπώλιο.
• Αδυναμία ελέγχου της πληροφορίας: Παρά την καθιέρωση, μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας, του Index Librorum Prohibitorum (Καταλόγου Απαγορευμένων Βιβλίων), η Εκκλησία δεν μπορούσε πλέον να περιορίσει αποτελεσματικά τη διάδοση αιρετικών ιδεών.

2. Στην εδραίωση του Προτεσταντισμού.

• Το όχημα της Μεταρρύθμισης: Ο Μαρτίνος Λούθηρος χαρακτήρισε την τυπογραφία ως "το ύψιστο και κορυφαίο δώρο του Θεού, μέσω του οποίου προάγεται η υπόθεση του Ευαγγελίου".
• Διάδοση των Θέσεων του Λουθήρου και της Βίβλου: Χωρίς την τυπογραφία, οι 95 Θέσεις του Λούθηρου το 1517,  θα είχαν μείνει τοπικό συμβάν μιας πόλης της Γερμανίας, ένα ζήτημα της  Βιτεμβέργης. Αντίθετα, τυπώθηκαν και διαδόθηκαν αστραπιαία σε όλη την Ευρώπη. Επιπλέον, η μετάφραση της Βίβλου στις εθνικές γλώσσες, όπως λχ στα γερμανικά από τον Λούθηρο,  επέτρεψε στον απλό κόσμο να τη διαβάζει απευθείας, αμφισβητώντας την αυθεντία ερμηνείας του Πάπα και του κλήρου.

3. Στη Φιλοσοφία

• Άνθηση του Ανθρωπισμού και της Αναγέννησης: Η αναπαραγωγή αρχαίων ελληνικών και λατινικών κειμένων του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Κικέρωνα και άλλων,  έγινε μαζική. Οι φιλόσοφοι μπόρεσαν να συγκρίνουν διαφορετικές πηγές, να έρθουν σε επαφή με πρωτότυπες ιδέες και να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη.
• Τυποποίηση της σκέψης: Η γνώση απέκτησε σταθερότητα. Οι ιδέες δεν αλλοιώνονταν πλέον από τα λάθη των αντιγραφέων, επιτρέποντας τη συλλογική επιστημονική και φιλοσοφική πρόοδο.

4. Στην Παιδεία

• Μείωση του κόστους και διάδοση των βιβλίων: Τα βιβλία έπαψαν να είναι πανάκριβα αντικείμενα πολυτελείας.
• Αύξηση της αλφαβητισμού: Καθώς τα βιβλία έγιναν πιο προσιτά, αυξήθηκε και το κίνητρο των ανθρώπων να μάθουν ανάγνωση. Ιδρύθηκαν νέα σχολεία και πανεπιστήμια, ενώ δημιουργήθηκαν τα πρώτα σχολικά εγχειρίδια και λεξικά.

5. Στη γενική ζωή του ανθρώπου

• Διαμόρφωση της Εθνικής Συνείδησης: Η τυπογραφία σταδιακά τυποποίησε τις τοπικές διαλέκτους, οδηγώντας στη διαμόρφωση των σύγχρονων εθνικών γλωσσών και, κατ' επέκταση, των εθνικών ταυτοτήτων.
• Επιστημονική Επανάσταση: Η ταχεία επικοινωνία παρατηρήσεων και θεωριών μεταξύ επιστημόνων, όπως ο Κοπέρνικος, ο Γαλιλαίος και ο Νεύτωνας, επιτάχυνε την πρόοδο της επιστήμης.

Συμπέρασμα

Η τυπογραφία λειτούργησε σαν ένας πνευματικός καταλύτης, απελευθέρωσε τον ανθρώπινο νου από τα δεσμά του μεσαίωνα και έθεσε τα θεμέλια για τον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό.

                                

ΙΙΙ. Τεχνητή Νοημοσύνη ή ΑΙ από τις Αγγλικές λέξεις Artificial Inteiigence 

Ο κίνδυνος οι άνθρωποι να γίνουν περισσότερο "χρήστες" και καταναλωτές παρά παραγωγοί κειμένων σύνθετης σκέψης:

• Ο κίνδυνος της πνευματικής οκνηρίας: Όπως η ευρεία χρήση του GPS αποδυνάμωσε τον εσωτερικό μας χάρτη προσανατολισμού, έτσι και η αυτοματοποιημένη σύνταξη κειμένων μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της ικανότητας του μέσου ανθρώπου να δομήσει ένα σύνθετο, βαθύ επιχείρημα ή να γράψει λογοτεχνία με προσωπικό, εσωτερικό βάθος.
• Η μαζική παραγωγή μέτριου περιεχομένου: Ο κίνδυνος με την ΑΙ είναι να πνιγούμε σε έναν ωκεανό ομογενοποιημένου, αψυχολόγητου περιεχομένου, χάνοντας την αυθεντική ανθρώπινη φωνή.

Η λογοτεχνία ως βίωμα: Κανείς δεν διαβάζει Παπαδιαμάντη, Καβάφη, ή Σαίξπηρ επειδή είχε απλώς καλή      "πληροφοριακή δομή". Διαβάζει την αγωνία, το τραύμα, το βίωμα και την προσωπική ματιά του δημιουργού. Η AI δεν έχει συνείδηση, ούτε έχει βιώσει τον θάνατο, τον έρωτα ή την απώλεια. Μπορεί να μιμηθεί το ύφος, αλλά δεν μπορεί να αισθανθεί.

• Η επιστήμη και η παιδεία: Στην επιστήμη, η AI θα λειτουργήσει σαν ένα υπερ-εργαλείο, όπως το μικροσκόπιο ή οι υπερυπολογιστές. Θα γράφει τον κώδικα, τις τυπικές βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις, τη σύνταξη δεδομένων, αφήνοντας στον επιστήμονα την ουσία, στο να επικεντρωθεί στη διαίσθηση και στη σύλληψη νέων θεωριών.

Ο άνθρωπος δεν θα παύσει να γράφει, αλλά η γραφή θα επαναπροσδιοριστεί. Όπως ακριβώς η τυπογραφία δεν κατάργησε την δια χειρός γραφή αλλά εκτόξευσε την πνευματική παραγωγή, έτσι και η AI πιθανότατα θα χωρίσει τη γραφή σε δύο κατηγορίες:

1.    Την καθημερινή και τυπική γραφή : Εμπορικά ή προσωπικά emails, τυπικά κείμενα και εγχειρίδια, την οποία θα αναλάβει εξ ολοκλήρου η AI.

2.    Την αυθεντική, βιωματική, καλλιτεχνική και οραματική γραφή, η οποία θα γίνει πιο πολύτιμη, πιο σπάνια και θα παραμείνει ανθρώπινο δημιούργημα.

Ας προσέξουμε όμως, όταν μια τεχνολογία κάνει κάτι γρηγορότερα και χωρίς κόπο, η ανθρώπινη ροπή προς την εξοικονόμηση ενέργειας συχνά μας οδηγεί στην εγκατάλειψη της δεξιότητας. Αυτό το βλέπουμε ήδη σε μικρότερη κλίμακα: πόσοι από εμάς θυμούνται πλέον απέξω τα τηλέφωνα των δικών τους ανθρώπων, τώρα που τα αποθηκεύουν τα smartphones;

Η ιστορική προηγούμενη υπενθύμιση

Αξίζει πάντως να θυμηθούμε ότι παρόμοιους φόβους είχε εκφράσει και η αρχαιότητα. Στον "Φαίδρο" του Πλάτωνα, ο Σωκράτης εξέφραζε την ανησυχία ότι η εφεύρεση της γραφής θα κατέστρεφε την ανθρώπινη μνήμη. Η γραφή πράγματι άλλαξε τη μνήμη, αλλά δημιούργησε τη φιλοσοφία, την επιστήμη και τη λογοτεχνία. Η διαφορά σήμερα, βέβαια, είναι ότι η AI δεν αντικαθιστά απλώς την αποθήκευση, όπως το χαρτί, αλλά την ίδια την επεξεργασία και πολλές φορές την παραγωγή σκέψης και ίσως εδώ να είναι το πρόβλημα.

Συμπέρασμα

Ακριβώς επειδή ο κίνδυνος της μαζικής πνευματικής υποχώρησης είναι υπαρκτός, είναι πιθανό η ικανότητα της αυθεντικής γραφής και της βαθιάς ανάγνωσης να μετατραπεί σε νέο είδος πολυτελείας. Όπως η χειροποίητη τέχνη έγινε πιο πολύτιμη μετά τη βιομηχανική επανάσταση, έτσι και ο ανθρώπινος λόγος που αισθάνεται πόνο, κόπο και έχει προσωπική σφραγίδα, ίσως αποκτήσει τεράστια αξία ακριβώς επειδή θα είναι σπάνια.

Υ.Γ. Σε αναλογία με τις προηγούμενες πνευματικές επαναστάσεις, Γραφή και Τυπογραφία, η Τεχνητή Νοημοσύνη μοιάζει να αποτελεί μια πρωτόγνωρη αλλαγή, τόσο ώστε να συνιστά terra incognita.  Πάντως ο υπαρξιακός κίνδυνος για την ανθρωπότητα δεν είναι απαραίτητο να υλοποιηθεί, η αποτελεσματική διαχείριση της απειλής των πυρηνικών όπλων εδώ και 80 χρόνια είναι μια ελπιδοφόρα ένδειξη. Αλλά επειδή αυτή τη φορά μαζί με την νέα πνευματική επανάσταση, τη ΑΙ θα έχουμε και τον Πρόεδρο Trump και τους φίλους του δισεκατομμυριούχους, καλό είναι να κάνουμε τον σταυρό μας και να προσδεθούμε.