Τον τελευταίο καιρό η Οδύσσεια βρίσκεται, χάρη στον άγγλο σκηνοθέτη Christopher Nolan, στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, πολλοί μιλούν για αυτήν, πολλοί θέλουν να γνωρίσουν τον Οδυσσέα και τις περιπέτειες, του που συχνά γνωρίζουν μόνο μέσα από σύντομες σχολικές περιλήψεις, αυτό το κενό προκάλεσε αυτή την ανάρτηση, μήπως και επισημανθούν μερικά από τα πιο σημαντικά στοιχεία της Οδύσσειας που συνήθως περνούν απαρατήρητα, για παράδειγμα γιατί ο Όμηρος βάζει τον Οδυσσέα να διηγείται τα παθήματα του όταν έχει φτάσει πλέον στους Φαίακες, στον τελευταίο σταθμό της δοκιμασίας του, η γιατί ενεργούν με αυτό τον τρόπο οι θεοί και ποια μηνύματα πραγματικά κρύβονται πίσω από την αφήγηση του έπους, ο στόχος δεν είναι εύκολος διότι για να δώσουμε σημασία στα βασικά στοιχεία της πρέπει να νοιώσουμε πραγματικά την Οδύσσεια και οπωσδήποτε θα χρειασθεί να μεταφερθούμε νοερά σε έναν κόσμο που τοποθετείται περίπου στον 13ο ή στις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ, δηλαδή στην ύστερη εποχή του χαλκού, όταν, σύμφωνα με την παράδοση, τότε έγινε ο Τρωικός πόλεμος.
Γενικά περί Οδύσσειας
Για πολλούς αιώνες ούτε η Οδύσσεια, ούτε η Ιλιάδα υπήρχαν γραμμένες σε βιβλία, απλά μεταδίδονταν προφορικά από επαγγελματίες αοιδούς, σε γιορτές ή σε ανάκτορα μπροστά σε ευγενείς και βασιλιάδες. Δεν ξέρουμε σε ποιόν ελληνικό τόπο γράφτηκαν, ούτε φυσικά αν όλες οι πληροφορίες τους είναι ιστορικές, είτε όμως ο Όμηρος όντως υπήρξε και αυτός είναι ο ποιητής είτε είναι έργο πολλών δημιουργών, το αποτέλεσμα είναι μοναδικό, γιατί είναι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα του δυτικού πολιτισμού.
Ας αφήσουμε όμως τις γενικές πληροφορίες και ας ανοίξουμε την Οδύσσεια για να δούμε πως με βάση ένα-δυο παραδείγματα θα μπορέσουμε να την μελετήσουμε κάπως σωστά.
Ξεκινώντας από την α΄ ραψωδία, η ιστορία της Οδύσσειας αρχίζει 10 χρόνια μετά την άλωση της Τροίας, οι περισσότεροι έλληνες βασιλιάδες έχουν ήδη επιστρέψει στις πατρίδες τους και μόνο ο Οδυσσέας είναι μακριά από την Ιθάκη, βρίσκεται στο νησί της Καλυψούς, η οποία τον αγαπά πολύ και δεν τον αφήνει να φύγει. Εδώ λοιπόν ο Όμηρος, αντί για μια απλή, γραμμική εξιστόρηση επιλέγει συνειδητά να ξεκινήσει την Οδύσσεια από το 10ο έτος της περιπλάνησης του Οδυσσέα (σχεδόν λίγο πριν φτάσει στην Ιθάκη), εφαρμόζοντας μια πρωτοποριακή αφηγηματική τεχνική που στη λογοτεχνία ονομάζεται “in medias res”, δηλαδή “μέση των πραγμάτων” Η έναρξη από το τέλος συμπυκνώνει τον χρόνο της κύριας δράσης σε μόλις 40 ημέρες, χαρίζοντας στο έπος πυκνότητα, αγωνία και θεατρικότητα μία από τις σημαντικότερες σχηματικές καινοτομίες της αρχαίας λογοτεχνίας την οποία θα ακολουθήσει μετά την Αναγέννηση και η δυτική λογοτεχνία
Για την Οδύσσεια εν αρχή ήν ο Όλυμπος, εκεί όπου οι θεοί συγκεντρώθηκαν για να αποφασίσουν για την τύχη του Οδυσσέα και ο μόνος που λείπει είναι ο Ποσειδώνας ο οποίος βρίσκεται μακριά, έχει ταξιδέψει στην Αφρική για να δεχτεί θυσίες από τους Αιθίοπες. Ο Δίας μιλά πρώτος, δεν αναφέρεται αμέσως στον Οδυσσέα αλλά ξεκινά από τον Αίγισθο τον δολοφόνο του βασιλιά των Μυκηνών και του Άργους Αγαμέμνονα και εραστή της συζύγου του Κλυταιμνήστρας, κλασσικό παράδειγμα ανθρώπου που τιμωρήθηκε από τους θεούς, όχι για την μοιχεία και τον παράνομο δεσμό του με μια βασίλισσα, αλλά για την ύβρη και την αλαζονεία του. ο Δίας θυμίζει στους υπόλοιπους θεούς ότι οι άνθρωποι συχνά κατηγορούν τη μοίρα ή τους θεούς για τις δυστυχίες τους, ενώ στην πραγματικότητα πολλές συμφορές είναι αποτέλεσμα των δικών τους επιλογών. Αυτό θα έλεγε κανείς πως είναι ένα από τα πιο βασικά φιλοσοφικά μηνύματα της Οδύσσειας, ο ποιητής Όμηρος δεν παρουσιάζει τους ανθρώπους ως θύματα των θεών και τούτο γιατί οι θεοί δεν επηρεάζονται από φυσικά γεγονότα, ο άνθρωπος, κατά τον Όμηρο παραμένει ο κύριος υπεύθυνος για τις αποφάσεις του και των συνεπειών τους. Καθώς λοιπόν ο πατέρας των θεών τελειώνει με τον Αίγισθο παίρνει τον λόγο η θεά Αθηνά και υπενθυμίζει στον Δία και στους υπόλοιπους θεούς ότι ο Οδυσσέας υπήρξε πάντοτε ευσεβείς και γενναίος και αναρωτιέται γιατί εξακολουθεί να υποφέρει τόσο πολύ, ο Δίας της απαντά πως δεν είναι ο ίδιος που εμποδίζει τον ήρωα να επιστρέψει στο νησί του, αλλά ο θεός Ποσειδώνας που εξακολουθεί να είναι οργισμένος επειδή ο Οδυσσέας τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο.
Οι θεοί μετά μακρά συζήτηση συμφωνούν ότι έχει έρθει η στιγμή να επιστρέψει ο βασιλιάς της Ιθάκης στην οικογένειά του. Στα έπη και γενικά στην αρχαία ελληνική γραμματεία οι θεοί δεν λειτουργούν σαν μία ενιαία ομάδα που συμφωνούν με ότι πει ο αρχηγός, διαφωνούν μεταξύ τους, έχουν προσωπικές συμπάθειες και αντιπάθειες και συχνά συγκρούονται και συμφωνούν με αυτό που θα αποφασίσει η πλειοψηφία. Στην Οδύσσεια οι θεοί μοιάζουν περισσότερο με μία πανίσχυρη οικογένεια παρά με απόλυτες και αλάνθαστες θεότητες. Έτσι αποφασίζουν με ομοφωνία των παρόντων, ο Ποσειδώνας μόνο απουσίαζε στην Αφρική, να βοηθήσουν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη, η Αθηνά αναλαμβάνει να βοηθήσει τον Τηλέμαχο, τον γιο του Οδυσσέα και μεταμορφώνεται παίρνοντας τη μορφή του Μέντη, του βασιλιά των Ταφίων και παλιού, αγαπημένου φίλου του Οδυσσέα.
Μπαίνοντας στο παλάτι η μεταμφιεσμένη σε Μέντη θεά Αθηνά βλέπει τους μνηστήρες να τρώνε, να βρίζουν, να πίνουν και να φθείρουν σπάζοντας και βρωμίζοντας την περιουσία του Οδυσσέα. Στην αρχαία Ελλάδα ένας φιλοξενούμενος όφειλε να δείχνει απόλυτο σεβασμό στον οικοδεσπότη και οι μνηστήρες έκαναν ακριβώς το αντίθετο, συμπεριφέρονταν σα να ήταν ήδη οι ιδιοκτήτες του παλατιού. Ο Τηλέμαχος υποδέχεται τον υποτιθέμενο Μέντη στο παλάτι με ευγένεια του προσφέρει θέση στο τραπέζι, φαγητό, ποτό και όταν ολοκληρώνεται το γεύμα τότε μόνο τον ρωτά ποιος είναι και αν σήμερα αυτό μπορεί να ακούγεται παράξενο, στην αρχαία Ελλάδα ο ξένιος Ζευς υποχρέωνε πρώτα να ολοκληρώσεις την φιλοξενία και μετά θα ζητούσες να μάθεις το όνομα του ξένου, γιατί ο ξένος θα μπορούσε να είναι ακόμη και ένας θεός, όπως πράγματι εδώ ο ξένος είναι η ίδια η θεά Αθηνά.
Η θεά, ως Μέντης ενθαρρύνει τον Τηλέμαχο να αποκτήσει θάρρος, του λέει να συγκαλέσει συνέλευση του λαού της Ιθάκης για να καταγγείλει τις αυθαιρεσίες των Μνηστήρων και ύστερα να ταξιδέψει στην Πύλο και στη Σπάρτη για να μάθει νέα για τον πατέρα του. Όπως φαίνεται μέχρι αυτό το σημείο ο πραγματικός πρωταγωνιστής δεν είναι ο Οδυσσέας αλλά ο Τηλέμαχος, οι τέσσερις πρώτες ραψωδίες ονομάζονται Τηλεμάχεια γιατί παρακολουθούμε την ωρίμανση του Τηλέμαχου, ο Όμηρος θέλει να δείξει ότι πριν επιστρέψει ο πατέρας πρέπει πρώτα να ενηλικιωθεί ο γιος. Η Αθηνά καθώς φεύγει μεταμορφώνεται αμέσως σε πουλί και τότε ο Τηλέμαχος καταλαβαίνει ότι μόλις τον επισκέφτηκε μια θεά και παίρνοντας θάρρος από αυτό αποκτά ένα σκοπό να μάθει και αν είναι δυνατό να βρει τον πατέρα του. Εδώ η παρουσία της Αθηνάς δεν αλλάζει μαγικά τον χαρακτήρα και Τηλέμαχου, του δίνει μια ώθηση και από εκεί και πέρα όλες οι αποφάσεις είναι δικές του αυτό είναι ένα ακόμη μήνυμα που περνάει Όμηρος, “οι θεοί βοηθούν αλλά δεν συμμετέχουν στη ζωή των ανθρώπων“
Ο Δίας αναφέρεται πρώτα στον Αίγισθο, ο λόγος είναι ότι ο ποιητής θέλει να παρουσιάσει μία βασική ιδέα που θα συνοδεύει όλο το έργο, δεν ευθύνονται πάντα οι θεοί για τη συμφορές των ανθρώπων, πολλές φορές οι άνθρωποι καταστρέφονται επειδή οι ίδιοι παίρνουν λανθασμένες αποφάσεις. Το μήνυμα που εμφανίζεται ξανά και ξανά σε ολόκληρη την Οδύσσεια και στο οποίο δεν αναφερθήκαμε πριν είναι γιατί η Αθήνα βοηθά τόσο πολύ τον Οδυσσέα, δεν είναι μόνο επειδή τον συμπαθεί, ο Οδυσσέας είναι ο ήρωας που μοιάζει περισσότερο από όλους στην ίδια την Αθηνά, δεν είναι ο πιο δυνατός όπως ήταν ο Αίας ο Τελαμώνιος. ούτε ο πιο γρήγορος, όπως ο Αίας ο Λοκρός, ούτε ο πιο ωραίος όπως ήταν Αχιλλέας, ο Οδυσσέας δεν είναι ούτε καν όμορφος, το μεγαλύτερο όπλο του είναι το μυαλό του, σκέφτεται πριν ενεργήσει, βρίσκει λύσεις που εκεί που όλοι οι άλλοι βλέπουν αδιέξοδα και η Αθηνά είναι η θεά της σοφίας της στρατηγικής και της λογικής.
Ο όμηρος δεν παρουσιάζει την πράξη της Αθηνάς ως προσωπική εκδίκηση αλλά τη θεωρεί αποκατάσταση της ειδικής τάξης της φιλοξενίας που τόσο βάναυσα είχε διασαλευτεί από τους μνηστήρες. Έτσι λοιπόν ολοκληρώνεται η πρώτη ραψωδία της οδύσσειας μπορεί να μην είδαμε ακόμη τον Οδυσσέα να ταξιδεύει, όμως ο Όμηρος έχει ήδη θέση σε κίνηση όλα τα νήματα της ιστορίας, ή θεοί πήραν την απόφασή τους και οι μνηστήρες συνεχίζουν να ζουν τρώγοντας και πίνοντας χωρίς να γνωρίζουν ότι η ώρα της κρίσης πλησιάζει.
Τα μέρη της Οδύσσειας
Η Οδύσσεια του Ομήρου, όπως άλλωστε και η Ιλιάδα, αποτελείται από 24 ραψωδίες, οι οποίες συμβολίζονται από τα 24 μικρά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, δηλαδή από το α έως ω. Η κατάτμηση των επών σε ραψωδίες δεν έγινε από τον ίδιο τον Όμηρο, αλλά πολύ αργότερα, κατά την Ελληνιστική περίοδο περίπου τον 3ο με 2ο αιώνα π.Χ., από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους της περίφημης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Η Οδύσσεια χωρίζεται εκτός από τις 24 ραψωδίες στα παρακάτω τρία δομικά μεγάλα μέρη:
Μέρος 1ο: Τηλεμάχεια Ραψωδίες α – δ. Τηλεμάχεια —Εστίαση από τον Τηλέμαχο γιο του Οδυσσέα, στην μεταμφιεσμένη Αθηνά στην Ιθάκη.
Ραψωδία α: Θεών βουλή και Αθηνάς παραίνεσις προς Τηλέμαχον. — Το συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο αποφασίζει τον νόστο του Οδυσσέα. Η Αθηνά θα τον βοηθήσει εμμέσως παροτρύνοντας τον γιό του Τηλέμαχο να πάει στην Πύλο και στην Σπάρτη και να ψάξει για τον πατέρα του.
Ραψωδία β: Ιθακησίων εκκλησία. Τηλεμάχου αποδημία. — Ο Τηλέμαχος συγκαλεί συνέλευση των Ιθακησίων για να καταγγείλει τις αυθαιρεσίες των Μνηστήρων και αναχωρεί για την Πύλο.
Ραψωδία γ: Τα εν Πύλω. — Ο Τηλέμαχος επισκέπτεται τον σοφό βασιλιά Νέστορα της Πύλου για να μάθει νέα του πατέρα του.
Ραψωδία δ: Τα εν Λακεδαίμονι. — Ο Τηλέμαχος φτάνει στη Σπάρτη, όπου ο Μενέλαος και η Ελένη τον φιλοξενούν και τον διαβεβαιώνουν ότι ο Οδυσσέας είναι ζωντανός στο νησί της Καλυψώς.
Μέρος 2ο: Νόστος – Οδυσσέα περιπέτειες. Ραψωδίες : ε – ν . Οδυσσέα αποδέσμευση. Το ναυάγιο, η άφιξη στους Φαίακες και η εξιστόρηση των ταξιδιών του.
Ραψωδία ε: Καλυψούς άντρον. Οδυσσέως σχεδία. — Ο Ερμής μεταφέρει την εντολή των θεών στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα. Η Καλυψώ του δίνει εργαλεία και μόνος του κατασκευάζει σχεδία και αποπλέει, την 18η ημέρα όμως ναυαγεί εξ αιτίας σφοδρής καταιγίδας του οργισμένου Ποσειδώνα και φτάνει εξαντλημένος στη Σχερία στο νησί των Φαιάκων, στον τελευταίο σταθμό του Οδυσσέα πριν από την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Ραψωδία ζ: Οδυσσέως άφιξις εις Φαίακας. — Ο Οδυσσέας συναντά την πριγκίπισσα Ναυσικά, η οποία τον οδηγεί στο παλάτι του πατέρα της βασιλιά Αλκίνοου.
Ραψωδία η: Οδυσσέως είσοδος προς βασιλέα Αλκίνοον. — Θερμή υποδοχή και φιλοξενία του Οδυσσέα στο παλάτι των Φαιάκων.
Ραψωδία θ: Οδυσσέως σύστασις προς Φαίακας. — Διοργάνωση αγώνων προς τιμήν του Οδυσσέως. Ο αοιδός Δημόδοκος τραγουδά για τον Τρωικό Πόλεμο και ο Οδυσσέας συγκινείται, αποκαλύπτοντας τελικά την ταυτότητά του.
Ραψωδία ι: Αλκίνου απόλογοι: Τα περί Κικόνων, Λωτοφάγων και Κυκλώπων. — Ο Οδυσσέας ξεκινά τη διήγησή του: η σύγκρουση με τους Κίκονες, οι Λωτοφάγοι και η τύφλωση του Κύκλωπα Πολύφημου.
Ραψωδία κ: Τα περί Αιόλου, Λαιστρυγόνων και Κίρκης. — Η περιπέτεια με τον Αίολο όπου και ο ασκός με τους ανέμους του.
Ραψωδία λ: Νέκυια. — Πως η Κίρκη του υπέδειξε να φτάσει στα πέρατα του Ωκεανού, στη χώρα των Κιμμερίων, όπου βρίσκεται η είσοδος του Κάτω Κόσμου. Πως κατέβηκε στον Άδη για να πάρει χρησμό από τον μάντη Τειρεσία πότε θα φτάσει στην Ιθάκη και εκεί συναντά τις ψυχές της μητέρας του και συμπολεμιστών του.
Ραψωδία μ: Σειρήνες, Σκύλλα, Χάρυβδις, Βόες Ηλίου. — Η προσπέραση των Σειρήνων, το πέρασμα από τη Σκύλλα και Χάρυβδη, και το μοιραίο σφάλμα των εταίρων να φάνε τα ιερά βόδια του Ήλιου στη Θρινακία, που οδηγεί στον θάνατό τους.
Ραψωδία ν: Οδυσσέως απόπλους παρά Φαιάκων και άφιξις εις Ιθάκην. — Οι Φαίακες μεταφέρουν τον Οδυσσέα αποκοιμισμένο στην Ιθάκη. Η Αθηνά τον μεταμορφώνει αμέσως σε γέρο ζητιάνο για να μην αναγνωριστεί.
Μέρος 3ο: Μνηστηροφονία – Αποκατάσταση. Ραψωδίες ξ – ω
Η επιστροφή στην πατρίδα, το σχέδιο εκδίκησης και η επανένωση.
Ραψωδία ξ: Οδυσσέως προς Εύμαιον ομιλία. — Ο Οδυσσέας φιλοξενείται μυστικά στη καλύβα του πιστού βοσκού Εύμαιου.
Ραψωδία ο: Τηλεμάχου επιστροφή. — Με την καθοδήγηση της Αθηνάς, ο Τηλέμαχος επιστρέφει ασφαλής στην Ιθάκη, αποφεύγοντας την ενέδρα των Μνηστήρων.
Ραψωδία π: Συνάντηση και αναγνώριση Τηλεμάχου και Οδυσσέως. — Πατέρας και γιος σμίγουν στη καλύβα του Εύμαιου και οργανώνουν το σχέδιο για την εξόντωση των Μνηστήρων.
Ραψωδία ρ: Τηλεμάχου επάνοδος εις Ιθάκην. — Ο Οδυσσέας φτάνει στο παλάτι ως ζητιάνος, υπομένει τις προσβολές των Μνηστήρων, ενώ ο γέρικος σκύλος του, ο Άργος, τον αναγνωρίζει και από την συγκίνηση του πεθαίνει.
Ραψωδία σ: Πυγμή Ιρού κατά Οδυσσέως. — Ο Οδυσσέας μονομαχεί και νικά τον ντόπιο ζητιάνο Ίρο που τον προκαλεί.
Ραψωδία τ: Οδυσσέως και Πηνελόπης ομιλία. Νίψιμο ποδών. — Ο Οδυσσέας συνομιλεί με την Πηνελόπη χωρίς να αποκαλυφθεί. Η γερόντισσα τροφός Ευρύκλεια τον αναγνωρίζει από μια ουλή στο πόδι την ώρα που του πλένει τα πόδια, αλλά κρατά το μυστικό.
Ραψωδία υ: Τα προ της μνηστηροφονίας. — Οι τελευταίες ετοιμασίες, τα προειδοποιητικά σημάδια και οι οιωνοί πριν από τη μεγάλη σύγκρουση.
Ραψωδία φ: Τόξου θέσις. — Η Πηνελόπη προκηρύσσει διαγωνισμό με το τόξο του Οδυσσέα, δια την τελική επιλογή μνηστήρα. Κανένας μνηστήρας δεν καταφέρνει να το τεντώσει, ο μεταμφιεσμένος Οδυσσέας παίρνει το τόξο και το οπλίζει πανεύκολα.
Ραψωδία χ: Μνηστηροφονία. — Ο Οδυσσέας, ο Τηλέμαχος και οι πιστοί υπηρέτες εξολοθρεύουν όλους τους Μνηστήρες.
Ραψωδία ψ: Οδυσσέως υπό Πηνελόπης αναγνώριση. — Ο Οδυσσέας αποκαλύπτεται στην Πηνελόπη, η οποία τον υποβάλλει στο τεστ του αμετακίνητου κρεβατιού τους που μόνον οι δυο τους το ήξεραν, για να σιγουρευτεί.
Ραψωδία ω: Σπονδαί. — Ο Οδυσσέας συναντά τον γέροντα πατέρα του, Λαέρτη. Οι συγγενείς των Μνηστήρων ζητούν εκδίκηση, αλλά η θεά Αθηνά παρεμβαίνει και επιβάλλει ειρήνη στο νησί.
Το όνομα Οδυσσεύς και η ετυμολογία του.
Η επικρατέστερη ετυμολογική εξήγηση προέρχεται από το ρήμα “ὀδύσσομαι”, το οποίο είναι αμφίσημο, με πρώτη εκδοχή “προκαλώ την οργή κάποιου” και με δεύτερη “είμαι οργισμένος”. Στην Οδύσσεια, ο Όμηρος μας επιβεβαιώνει και την πρώτη εκδοχή, με το να τονίζει την οργή στον Ποσειδώνα για τον Οδυσσέα και στην Ραψωδία τ, στίχοι 406–409 μας επιβεβαιώνει και την δεύτερη εκδοχή “είμαι οργισμένος”, αφηγούμενος πώς πήρε ο ήρωας το όνομά του. Ο παππούς του Οδυσσέα, ο Αυτόλυκος, ήταν αυτός που του έδωσε το όνομα όταν γεννήθηκε, λέγοντας: “Επειδή εγώ έφτασα ως εδώ ὀδυσσάμενος (οργισμένος) με πολλούς ανθρώπους, ας ονομαστεί το παιδί Οδυσσεύς”
Οδύσσεια και Έπος
Η λέξη «έπος» προέρχεται από το ρήμα “έπω” (λέγω) και σημαίνει λόγος, αφήγηση ή τραγούδι. Δηλαδή αφηγηματικά ποιήματα μεγάλης έκτασης που ιστορούν κατορθώματα ηρώων, θεών και ημίθεων, καθώς και μεγάλους πολέμους ή μακρινά και επικίνδυνα ταξίδια.
Είδη αρχαίας ελληνικής επικής ποίησης
Οι παλαιότερες συνθέσεις της αρχαιοελληνικής γραμματείας εντάσσονται στο γένος της αρχαϊκής επικής ποίησης. Στην ευρεία του έννοια ο όρος "αρχαϊκή επική ποίηση" αναφέρεται σε εκτενείς, έμμετρες αφηγήσεις, οι οποίες εκτελούνται με ρυθμική απαγγελία από τον αοιδό μπροστά σε ακροατήριο και έχουν ως περιεχόμενό τους τα κατορθώματα ηρώων και θεών ενός απόμακρου και μυθικού, παρελθόντος.
Οδύσσεια και Λογοτεχνία
H Οδύσσεια, εξαιτίας της πολύ υψηλής ποιητικής της αξίας, εκτιμήθηκε από την απώτατη ελληνική αρχαιότητα και αργότερα, μετά την Αναγέννηση, από την Δυτική λογοτεχνία ως θεμελιακό υπόδειγμα δραματικής και αφηγηματικής ποίησης.
Οδύσσεια και Νόστος
O "νόστος" είναι το μέγα θέμα που συνταράσσει απαρχής μέχρι τέλους το έπος της Οδύσσειας. H ετυμολογία της λέξης νόστος δεν θεωρείται απολύτως βέβαιη. Τα εγκυρότερα ετυμολογικά λεξικά την ανάγουν στο ρήμα “νέομαι” στο οποίο, κατά πάσα πιθανότητα, υπόκειται και το ρήμα "νέσομαι". Τα δύο συγγενή αυτά ρήματα σημαίνουν ότι “επιστρέφω”, “γυρίζω πίσω στην πατρίδα μου”. Από την ίδια ρίζα προέρχεται το “νόστιμο” και τα παράγωγά του.
Χρονολόγηση Οδύσσειας
Λόγω του ρευστού της χαρακτήρα αλλά και της έλλειψης των σχετικών τεκμηρίων είναι εξαιρετικά δύσκολο να χρονολογηθεί με ακρίβεια. Σύμφωνα με την επικρατούσα σήμερα άποψη, τα δύο ομηρικά έπη έχουν πάρει σταθερή μορφή γύρω στα μέσα με τέλη του 8ου αι. π.Χ.· προηγείται πάντως η σύνθεση της Ιλιάδας και έπεται η αντίστοιχη της Οδύσσειας.
Ιστορία και έπη Ομήρου
Εξαιρετικά πολύπλοκη και ενδιαφέρουσα είναι και η σχέση των δύο ομηρικών επών με την ιστορία. Τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια προϋποθέτουν τον Τρωικό πόλεμο, γεγονός που θεωρούνταν στη συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων πραγματικός.
Στη νεότερη εποχή οι αντιλήψεις αυτές ενισχύθηκαν, έπειτα από τις ανασκαφές του αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν και πολλών διαδόχων του στην Τροία, το σημερινό Χισαρλίκ της Τουρκίας και στην κυρίως Ελλάδα στις Μυκήνες και στην Πύλο. Έτσι, υποστηρίχθηκε η άποψη ότι οι επονομαζόμενοι στα δύο ομηρικά έπη Αργείοι, Αχαιοί ή Δαναοί, προέρχονταν από έναν παλαιότερο ένδοξο ελληνικό πολιτισμό, τον “Μυκηναϊκό” που άκμασε περίπου το 1600-1200 π.Χ., αυτοί ήταν που κυρίευσαν με πολιορκία μια πόλη στην περιοχή του Ελλησπόντου, την Τροία, ή κατά τους ερευνητές αρχαιολόγους “Τροία VΙΙa”, εξ αιτίας του Αμερικανού αρχαιολόγου Carl Blegen, όταν την δεκαετία του 1930 διαχώρισε το 7ο στρώμα σε φάσεις και έδειξε ότι η Τροία VIIa είναι αυτή που φέρει όλα τα αποδεικτικά στοιχεία της Ομηρικής Τροίας.:
Στο μεταξύ, η αποκρυπτογράφηση, το 1952 της Γραμμικής Β, από τους Michael Ventris και John Chadwick, μιας γλώσσας της μυκηναϊκής εποχής και πρώιμης μορφής της Ελληνικής, που συντηρήθηκε στο ονοματολόγιο των δύο ομηρικών επών, ενίσχυσε την υπόθεση ότι μέσω της μακράς ποιητικής παράδοσης των δύο ομηρικών επών διασώθηκαν γεγονότα της μυκηναϊκής περιόδου. Η ένδοξη αυτή εποχή παύει να υπάρχει γύρω στο 1200 π.Χ, για να ακολουθήσει η παρακμή, η περίοδος των λεγόμενων "σκοτεινών αιώνων" από το1200 έως το 800 π.Χ, που συνδέεται με την κάθοδο των Δωριέων στον ελλαδικό χώρο. Τα πρώτα γραπτά στοιχεία που διαθέτουμε για τους Αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες χρονολογούνται από το 776 π.Χ.
Ταυτότητα του Ομήρου.
Τα τεκμήρια για τη γέννηση και τη δράση του Ομήρου είναι λειψά, Για συμβατικούς μάλλον λόγους, το όνομα "Όμηρος" παραπέμπει στον ποιητή ή σε ποιητές των δύο ομηρικών επών, ανεξαρτήτως αν, για πολλούς ειδικούς σήμερα η Οδύσσεια υπολογίζεται ως έργο διαφορετικού ποιητή. Σχετικώς άγνωστος παραμένει ο τόπος της γραφής των δύο επών, καθώς πόλεις και νησιά της ανατολικής Μεσογείου στην περιοχή της Ιωνίας, ιδίως η Σμύρνη και η Χίος, ήδη από την αρχαιότητα, διεκδικούσαν τον τίτλο της γενέθλιας γης και τον τόπο δράσης του Ομήρου. Ισχυρότεροι πάντως θεωρούνται οι δεσμοί του ποιητή με τη Χίο, καθώς το όνομά του συνδέθηκε με τις συντεχνίες των ραψωδών του νησιού, τους Ομηρίδες 6ος αι. π.Χ..
Μετάδοση των επών
Τα ομηρικά έπη εντάσσονται στον κορμό της παραδοσιακής προφορικής ποίησης. Η σύνθεση ενός προφορικού τραγουδιού γίνεται τη στιγμή που εκφέρεται από τον αοιδό μπροστά στο ακροατήριο, με βάση τον αυτοσχεδιασμό πάνω σε ένα πλούσιο, παραδοσιακό και τυπικό, γλωσσικό υλικό, το οποίο προσαρμόζεται κατάλληλα στις υποδοχές του εξάμετρου στίχου. Ένας, βέβαια, πεπειραμένος και δεξιοτέχνης αοιδός μπορούσε, εκτός από το να απομνημονεύει και να αυτοσχεδιάζει, να επεξεργάζεται, λίγο πριν την εκφορά του, το γλωσσικό και θεματικό υλικό των παραδοσιακών του ιστοριών και να στοχάζεται σύνθετες τεχνικές ώστε το προϊόν της σύνθεσής του να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του ακροατηρίου του και να μοιάζει κάθε φορά καινούριο.
Η γλώσσα των ομηρικών επών
Η γλώσσα των ομηρικών επών είναι κράμα λέξεων και διαλεκτικών τύπων από διαφορετικές περιοχές στη μακραίωνη εξέλιξη της Ελληνικής, από τη μυκηναϊκή εποχή μέχρι περίπου το 700 π.Χ. Ο κορμός της γλώσσας και των δυο επών είναι η ιωνική, περιέχει όμως και κάποιους αιολικούς τύπους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου