Αναζητώντας την Ελένη .....

                    

Η Ωραία Ελένη αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά και διαχρονικά σύμβολα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Για χιλιάδες χρόνια, ποιητές, συγγραφείς, καθηγητές και ακαδημαϊκοί προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τη μορφή της, ταλαντευόμενοι ανάμεσα στην μαγική γοητεία της και στην απόλυτη καταστροφικότατη της.

“Πόσο φρικτά μοιάζει στην όψη η Ελένη” …, είναι η πρώτη, για την Ελένη  φράση του, αυτή η φοβερή λέξη “φρικτά” που λέει ο Όμηρος για την Ελένη, μας δίνει την αντίληψη του ωραίου στην εποχή του, τότε που η ομορφιά .. σκότωνε. 

Για τον Όμηρο, η Ελένη δεν είναι απλώς μια ωραία γυναίκα, είναι μια ζωντανή δύναμη της φύσης και του έρωτα, του Θεού της αναπαραγωγής, όπως κάθε όμορφη γυναίκα.

Την ομορφιά της την αποτυπώνει με αδρές γραμμές ως κάτι το μοιραίο, το απόκοσμο και κυρίως ακαταμάχητο, ικανό να κινήσει Θεούς και ανθρώπους. Δεν περιγράφει τα φυσικά της χαρακτηριστικά, π.χ. τα μάτια ή τα μαλλιά της, επιτρέποντας έτσι στον κάθε αναγνώστη ή ακροατή του να φανταστεί την απόλυτη ομορφιά με τα δικά του κριτήρια.

Αποτυπώνει ζωντανά όμως την επίδραση που είχε η παρουσία της στους ανθρώπους. Στη Γ' Ραψωδία λχ, όταν η Ελένη βγαίνει στα τείχη της Τροίας για να παρακολουθήσει τις συγκρούσεις του πολέμου, οι γέροντες Τρώες την κοιτάζουν και ψιθυρίζουν: “Δεν είναι άδικο οι Τρώες και οι Αχαιοί να υποφέρουν τόσα χρόνια για μια τέτοια γυναίκα... Γιατί μοιάζει απίστευτα στην όψη με τις αθάνατες Θεές”.

Με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον βραβευμένο δημιουργό της ταινίας “Oppenheimer”, Άγγλο σκηνοθέτη Christopher Nolan και την αμφιλεγόμενη επιλογή του να υποδυθεί  την Ωραία Ελένη η μαύρη Lupita Nyong'o, από την Κένυα έγινε η αφορμή για σφοδρές αντιδράσεις όχι μόνο σημαντικών ειδικών ιστορικών αλλά και απλών ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, που άνοιξαν έτσι για άλλη μια φορά την συζήτηση για τον Όμηρο και για την ωραία Ελένη κάτι που σημαίνει ότι σκάβοντας το αρχαίο παρελθόν μας και διυλίζοντας ξανά το ιερό βιβλίο μας, την Οδύσσεια, φτάσανε αισίως στην σημερινή μαύρη ωραία Ελένη. 

Την Ωραία Ελένη την έκανε μαύρη από την Κένυα, τον Άργο, τον σκύλο του Οδυσσέα, κανίς από την Γαλλία, την Πηνελόπη την πιστή γυναίκα του Οδυσσέα που νίκησε τους επίδοξους μνηστήρες υφαίνοντας επί είκοσι χρόνια. άραγε το Χόλιγουντ θα βάλει να την υποδυθεί, για λόγους εντυπωσιασμού … Κινέζα; 

Εμείς πάντως σαν Έλληνες αυτό που πρέπει πρώτα από όλα να κάνουμε είναι να γυρίσουμε, με όποιο τρόπο μπορούμε μέχρι και 3.700 χρόνια πίσω και αναζητώντας την Ελένη ας την μελετήσουμε όπου την βρούμε, στους ποιητές, στους λογοτέχνες, στους θεατρικούς συγγραφείς, στους ακαδημαϊκούς για να μάθουμε αν υπήρξε στα αλήθεια και ποια ήταν η μορφή της, πώς έμοιαζε, αν ήταν τελικά ωραία και τι διαφορετικό σήμαινε το “ωραία” τότε σε σχέση με το σήμερα και το κυριότερο, αν οι πρόγονοι μας έκαναν πόλεμο για χάρη της ή αντίθετα, όπως γράφει ο Σεφέρης: “Τόσος πόνος τόση ζωή πήγαν στην άβυσσο για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη”, ή ο Γιάννης Ρίτσος όταν παρουσιάζει την Ελένη σε προχωρημένη ηλικία, γερασμένη, μέσα σε ένα ερειπωμένο παλάτι. Εκεί, η ίδια αναλογίζεται την ομορφιά που χάθηκε και την ανοησία των ανδρών που σκοτώνονταν για “Άσκοπα πράγματα, χωρίς καμιά σημασία, για ποιαν Ελένη; Σαν να μην ήμουν εγώ η αιτία και ποια να 'ταν η αιτία;” (Τέταρτη Διάσταση - Ελένη), ή η συγγραφέας Margaret Atack : “Η Ελένη υπήρξε το απόλυτο αντικείμενο ανδρικής ιδιοκτησίας. Ανταλλάχθηκε, κλάπηκε, διεκδικήθηκε με βία, αλλά σχεδόν ποτέ στην κλασική γραμματεία δεν της δόθηκε πραγματική φωνή να επιλέξει τη μοίρα της. Όπως εύστοχα παρατηρούν πολλοί μελετητές, η Ελένη είναι ο καθρέφτης πάνω στον οποίο κάθε εποχή προβάλλει τις δικές της φαντασιώσεις, τους φόβους και τις ενοχές της απέναντι στη γυναικεία σεξουαλικότητα και δύναμη”, ή η Bettany Hughes (Ιστορικός, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης): Στο βιβλίο της: “Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore” (Ελένη της Τροίας: Θεά, Πριγκίπισσα, Πόρνη), εξηγεί ότι στην πραγματικότητα η Ελένη, ως βασίλισσα της Εποχής του Χαλκού, ήταν μια γυναίκα με τεράστια πολιτική ισχύ, καθώς η βασιλεία στη Σπάρτη περνούσε μέσα από τη γυναικεία γραμμή διαδοχής και σημειώνει με έμφαση :”Οι άνδρες δεν πολέμησαν για τα μάτια της, αλλά για τον θρόνο και τον πλούτο που εκείνη αντιπροσώπευε. Στη συνέχεια, οι άνδρες τη μετέτρεψαν σε αποδιοπομπαίο τράγο για να δικαιολογήσουν τις δικές τους γεωπολιτικές φιλοδοξίες και την αιματοχυσία”, ή την ορθολογική ερμηνεία του Θουκυδίδη. Ως πατέρας της επιστημονικής ιστορίας, ο Θουκυδίδης, στο κυριότερο έργο του “ Ιστορίαι” ( του Πελοποννησιακό πόλεμο), στο Βιβλίο Α' και στα κεφάλαια από 1 έως 21, θέλοντας ο ιστορικός να αποδείξει ότι ο Πελοποννησιακός πόλεμος ήταν ο μεγαλύτερος ως τότε δεν αρνείται τον Τρωικό πόλεμο, αλλά απορρίπτει τους μυθολογικούς και ρομαντικούς λόγους, όπως την αρπαγή της Ωραίας Ελένης και αναζητά τα πραγματικά, οικονομικά και πολιτικά αίτια της εκστρατείας

Το όνομα της Ελένης, στο αρχαιότερο έπος, την Ιλιάδα εμφανίζεται 40 φορές, έναντι 20, στην Οδύσσεια.

Γιατί ο Όμηρος παρουσιάζει την Ελένη ως άπιστη μοιχαλίδα, υπήρξε άραγε η Ελένη πριν από αυτόν έστω και ως μύθος ή μήπως τελικά ήταν Θεά; 

Άραγε ειπώθηκε το “Ωραία Ελένη” στην αρχαιότητα, στην εποχή του Ομήρου ή επινοήθηκε αργότερα και επίσης γιατί ο Όμηρος βάζει την ίδια να αυτοαποκαλείται, στις επάλξεις των τειχών ενώπιον του Πριάμου και αντικρίζοντας ξαπλωμένο κατάχαμα τον νεκρό Έκτορα, τον εαυτό της ... σκύλα:

Στην Τροία έχουμε για πρώτη φορά την παρουσίαση ενός μύθου αλλά και τη ταυτόχρονη διατύπωση και μιας εναλλακτικής εκδοχής του, με την Ελένη στην πρώτη περίπτωση να την παίρνει ο Πάρις στην Τροία και στην δεύτερη να μην πηγαίνει η ίδια, να πηγαίνει ένα είδωλό της, ένα φάντασμα της, ενώ η ίδια βρισκόταν στην Αίγυπτο φιλοξενούμενη  του βασιλιά Πρωτέα, η εκδοχή αυτή αποδίδεται κυρίως στον ποιητή Στησίχορο και αναπτύσσεται στην τραγωδία “Ελένη” του Ευριπίδη. 

Όλες αυτές οι απόψεις και εκδοχές αξιώνουν να πάμε πίσω στις αρχές του 19 αιώνα έως και τον 16ο  π Χ, στην εποχή δηλαδή που οι Μυκήνες και ο κόσμος της  αποτελούσαν το βασικό πολιτισμικό ορίζοντα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, μια και όταν εμείς σήμερα βλέπουμε, διαβάζουμε ή ακούμε τα Ομηρικά έπη, μπαίνουμε ταυτόχρονα σε δυο διαφορετικές πολύ σημαντικές ιστορικές χρονικές περιόδους, στην εποχή του σιδήρου όπου φαίνεται ότι έζησε ο Όμηρος και στο τέλος της εποχής του χαλκού όπου φαίνεται ότι διαδραματίζονται όλα τα  γεγονότα τα οποία συνδέονται με την Ωραία Ελένη. από την εκστρατεία μέχρι την άλωση και καταστροφή της Τροίας.

Στο τελευταίο μάθημα του, τον Απρίλιο του 1998 ο φιλόσοφος, ποιητής, συγγραφέας και  αναπληρωτής καθηγητής του ΕΚΠΑ Δημήτρης Λιαντίνης, δίδαξε στους φοιτητές του ότι η Ελένη προεξόφλησε την μορφή της αιώνιας ωραίας γυναίκας, γιατί στο μέλλον δεν θα γεννηθεί γυναίκα ωραιότερη  από αυτήν και το κυριότερο δεν θα υπάρξουν ήρωες σαν τον Αχιλλέα, τον Πάτροκλο και τον Αίαντα τον Τελαμώνα να πολεμήσουν και να πεθάνουν για αυτήν μπροστά στα τείχη της Τροίας.  

 

Η Ελένη μετά την καταστροφή της Τροίας και το θάνατο του Πάρι, ακολούθησε τον Μενέλαο στη Σπάρτη όπου έφτασαν μετά από περιπέτειες 8 ετών, από τότε έζησε ήσυχα στο παλάτι της Σπάρτης, υποδεχόμενη μάλιστα, μετά από ένα χρόνο τον  γιό του Οδυσσέα Τηλέμαχο όταν απεγνωσμένα έψαχνε να μάθει τι απέγινε ο πατέρας του, αφού τον καθησύχασε του προσέφερε πολύτιμο υφαντό για την μέλλουσα γυναίκα του  “Δώρο κι εγώ σού δίνω αυτό, παιδί μου ακριβό, να σου θυμίζει της Ελένης τα χέρια, για την ώρα του ποθητού σου γάμου, στη νύφη σου να το φορέσεις· ως τότε στην πατρίδα σου στο θάλαμο της μάνας σου ας κείται” , (Οδύσσεια, o 125-128, ελεύθερη απόδοση) αυτό ήταν το “happy end” του Ομήρου για την ηρωίδα του Ελένη που έζησε  σε μία πολύ  μακρινή και τόσο ταραγμένη εποχή.  

Η πραγματική ιστορία της Ελένης και κυρίως η ανάγκη πρόσληψης και αποτύπωσης της  μορφής της, στο θέατρο, στην λογοτεχνία, στην ποίηση, στην ζωγραφική, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ανάβει πάντα όχι μόνο των ειδικών, αλλά και των απλών ανθρώπων τα αίματα και συνεχίζει να δημιουργεί σκληρές αντιπαλότητες και νέες συγκρούσεις όπως σήμερα με την ταινία του σκηνοθέτη του Χόλιγουντ Christopher Nolan, αν και τεχνολογικά είμαστε πιο εξελιγμένοι από ποτέ, μας βρίσκει και πιο ακραία πολωμένους, καθώς φαίνεται ότι όσο θα υπάρχουν άνθρωποι, ποίηση, λογοτεχνία, θέατρο και κινηματογράφος το ταξίδι του Οδυσσέα και της Ελένης θα συνεχίζεται  … 

Υ.Γ. Αν γύριζε σήμερα Ο Οδυσσέας στο βασίλειο του στην όμορφη Ιθάκη, το σίγουρο είναι ότι θα τον αναγνώριζε ο σκύλος του ο Άργος και θα τον καλωσόριζε η πιστή  Πηνελόπη. Θα έβλεπε όμως και έναν λαό καταχρεωμένο όπου τα παιδιά του συστήνουν συμμορίες και ξυλοκοπούν το ένα το άλλο, ο άνδρας να σφάζει την γυναίκα του και όλοι μαζί  να ψάχνουν εχθρούς ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν, απλά και μόνο για να μην ασχολούνται με τα πραγματικά προβλήματα και τότε μάλλον θα ξαναέφευγε για άλλα δέκα χρόνια. Ή και για πάντα….